Sách về phong trào Đông Du ở miền Nam

Sách tuyển tập 32 nghiên cứu từ hội thảo khoa học tại Cần Thơ năm 2006. Công trình quy tụ nhiều nhà nghiên cứu, học giả trong lĩnh vực lịch sử và khoa học xã hội, giới thiệu hệ thống tư liệu cùng những phân tích sâu về bối cảnh đất nước hơn 100 năm trước.

Bìa sách “Phong trào Đông Du ở miền Nam”. Ảnh: Omega Plus

Theo đơn vị phát hành, phong trào Đông Du từ lâu được nhìn nhận như một bước ngoặt quan trọng trong hành trình tìm đường cứu nước của dân tộc. Tuy nhiên, bên cạnh những nghiên cứu tập trung vào bối cảnh chung của cả nước, những đóng góp và đặc điểm riêng của Nam kỳ thuộc địa chưa được khai thác đầy đủ. Theo các tác giả, phong trào này mang những đặc điểm rất riêng: năng động, thực tiễn và giàu tinh thần tự chủ. Ấn phẩm góp phần làm sáng tỏ vai trò của vùng đất phương Nam trong dòng chảy lịch sử chung.

Các tác giả tập trung làm rõ đóng góp của các lực lượng xã hội tại miền Nam, từ sĩ phu, trí thức đến giới doanh nhân trong việc khởi xướng và duy trì phong trào. Không chỉ vận động thanh niên sang Nhật Bản du học, các nghiên cứu còn chỉ ra những nỗ lực xây dựng nguồn lực tài chính kinh tế, phát triển báo chí, mở rộng mạng lưới liên kết.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của sách là cách lý giải sâu về phong trào Đông Du. Các bài viết xoay quanh khả năng thích ứng linh hoạt của các lực lượng xã hội Nam kỳ trước những điều kiện chính trị – xã hội đặc thù. Sự chuyển dịch tư duy từ “cầu viện” sang “cầu học” được phân tích sắc nét, cho thấy nhận thức rõ ràng về việc xem tri thức, giáo dục và cải cách trở thành con đường thiết yếu để cứu nước.

Chẳng hạn, các tác giả cho rằng phong trào Đông Du có mục đích tuyển chọn “những thanh thiếu niên thông minh hiếu học, chịu đựng gian khổ, quen khó nhọc, quyết chí bền gan, không bao giờ thay đổi chí hướng” đưa sang Nhật Bản học tập, đào tạo thành cán bộ cách mạng về sau. Họ phần lớn là con em các văn thân (tầng lớp trí thức nho học) chống Pháp, xuất thân từ những gia đình có thù với thực dân Pháp, những “cừu gia tử đệ”. Gọi là Đông Du – đi sang phía đông – vì Nhật Bản về mặt địa lý ở về phía đông Việt Nam, phía mặt trời mọc.

Theo tác phẩm, phong trào Đông Du ở miền Nam là hoạt động mạnh nhất của cuộc vận động Duy Tân ở Nam kỳ, và cũng là phong trào mạnh nhất của cuộc vận động Đông Du trong cả nước, theo xác nhận của Phan Bội Châu. Số du học sinh của năm học 1907-1908 có tới 200 người, trong đó du học sinh miền Nam chiếm 50%, còn lại là Bắc và Trung.

Sách cũng chỉ ra những giới hạn lịch sử của phong trào: sự đàn áp của thực dân, biến động quốc tế, và cả những phân hóa nội tại khiến Đông Du nhanh chóng tan rã vào năm 1908. Cách tiếp cận đa chiều, có đối thoại và tranh luận này làm nên giá trị học thuật của tác phẩm.

Sách tái bản dịp kỷ niệm 120 năm của phong trào (1905-2025). Đại diện đơn vị phát hành cho rằng tác phẩm không chỉ là tài liệu tham khảo mà còn là một lời gợi mở: nhìn lại lịch sử với tinh thần phê phán và đối thoại, dành cho người muốn hiểu sâu hơn về một giai đoạn chuyển mình quan trọng của đất nước. Sách thuộc Tủ sách Lịch sử Việt Nam của Omega Plus, hợp tác với tạp chí Xưa & Nay xuất bản.

Mai Nhật