Thông tin nhận diện dược liệu hồi đầu thảo
Tên gọi khác: Cỏ vùi đầu, cây vạn bố, vùi sầu, mần tảo lấy (dân tộc Tày), thủy điền thất, bơ bỉa mến (dân tộc Thái)…
Tên khoa học: Tacca plantaginea (Hance) Drenth
Họ: Râu hùm (Taccaceae)
Đặc điểm thực vật và phân bố
Hồi đầu thảo là cây thân thảo, không có thân trên mặt đất, lá mọc trực tiếp từ củ. Cây cao trung bình 15–25 cm.
Củ: Hình tròn hoặc hình trứng, ruột vàng nhạt, mùi hăng nhẹ.
Lá: Dài 10–20 cm, mặt lá nhẵn bóng, gân dọc rõ.
Hoa: Màu tím, mọc thành cụm, nở từ tháng 9 đến tháng 12.
Quả: Dạng nang, chứa hạt nhỏ màu nâu.
Cây phân bố chủ yếu tại các nước châu Á như Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Myanmar, Malaysia… Ở Việt Nam, hồi đầu thảo thường gặp tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, sinh trưởng tốt ở ven suối và rừng ẩm mát.
Bộ phận dùng – thu hái – bào chế
Bộ phận dùng: Củ (thân rễ).
Thu hái: Mùa hè – thu.
Sơ chế: Nhổ cả cây, cắt bỏ lá và rễ con, rửa sạch, dùng tươi hoặc phơi/sấy khô.
Bào chế: Củ được ủ mềm, thái lát, tẩm gừng tươi rồi sao vàng.
Thành phần hóa học
Củ hồi đầu thảo chứa saponin steroid, khi thủy phân giải phóng diosgenin (hàm lượng khoảng 1,12–1,14%) – hoạt chất được quan tâm trong các nghiên cứu về điều hòa nội tiết và chuyển hóa.
Tính vị – tác dụng theo Đông y
Tính vị: Vị đắng, hơi the; tính bình
Tác dụng: Bổ máu, hoạt huyết, thông kinh, tiêu thũng, giảm sưng đau, nhuận tràng, kích thích tiêu hóa, hỗ trợ điều hòa chu kỳ kinh nguyệt, lợi mật.
Chủ trị thường gặp
Hồi đầu thảo được dùng hỗ trợ trong các trường hợp:
Bế kinh, đau bụng kinh, kinh nguyệt không đều
Cao huyết áp ở phụ nữ
Đau dạ dày, viêm tá tràng, đau thượng vị
Viêm gan mạn tính
Táo bón, tiêu hóa kém
Mụn nhọt, vết bầm tím, sưng tấy ngoài da
Liều lượng – cách sử dụng
Uống trong:
Dạng bột/viên: 2–4 g/ngày
Dạng sắc: 6–12 g/ngày
Có thể ngâm rượu uống theo chỉ dẫn thầy thuốc
Dùng ngoài: Không quy định liều lượng, tùy mục đích đắp ngoài da
Một số bài thuốc dân gian tiêu biểu
Hồi đầu thảo được sử dụng trong nhiều bài thuốc chữa bệnh của y học cổ truyền. Với mỗi chứng bệnh thì cần điều chỉnh liều lượng sử dụng sao cho phù hợp.
1. Bài thuốc điều trị mụn nhọt, sưng tấy da do chấn thương
Theo lương y Lê Trần Đức, những trường hợp đang bị mụn nhọt hoặc chấn thương gây sưng tấy ngoài da có thể dùng dược liệu này làm thuốc uống và đắp ngoài da theo cách sau:
Chuẩn bị: Cây và củ hồi đầu thảo tươi
Cách sử dụng: Rửa sạch dược liệu đã chuẩn bị. Tất cả cho vào cối giã nát rồi chế thêm một ít nước đun sôi để nguội vào ( có thể thay thế bằng giấm ). Bọc hỗn hợp vào một miếng vải sạch, vắt kiệt lấy nước uống. Bã dùng để đắp trực tiếp bên ngoài khu vực cần điều trị.
2. Điều trị máu xấu, kinh nguyệt ít, đau bụng trong kỳ hành kinh, chu kỳ kinh nguyệt không đều
Chuẩn bị: Hồi đầu thảo dạng khô
Cách sử dụng: Dược liệu đem tán thành bột mịn, đóng bịch ni lông hoặc cất vào trong lọ có nắp đậy để dùng trong thời gian dài. Mỗi ngày lấy 10g pha với nước đun sôi để nguội uống. Thời gian bắt đầu uống thuốc là sau ngày có kinh khoảng 2 tuần. Một liệu trình điều trị kéo dài trong 10 ngày. Sau 2 – 3 đợt uống thuốc chu kỳ kinh nguyệt sẽ ổn định, máu tốt, da dẻ hồng hào nhuận sắc hơn.
3. Bài thuốc trị chứng cao huyết áp cho nữ giới
Trong sách Tài nguyên cây thuốc Việt Nam có chia sẻ bài thuốc chữa cao huyết áp dành cho phụ nữ như sau:
Chuẩn bị: Củ gấu ( hương phụ ) 18g, hồi đầu thảo 20g
Cách sử dụng: Củ gấu tẩm với muối hoặc với giấm, rượu ( được gọi là hương phụ tử chế ). Sau đó cho vào ấm cùng với hồi đầu thảo. Chế vào 300ml nước sạch, nấu sôi, vặn lửa nhỏ canh cho đến khi nước sắc cạn còn khoảng 200ml thì ngưng. Cứ mỗi ngày lại sắc 1 thang thuốc theo cách như trên rồi chia làm 3 lần uống. Đều đặn sử dụng hàng ngày cho đến khi huyết áp được giữ ở mức ổn định.
4. Điều trị bế kinh đau bụng
Bế kinh hay còn gọi là tắt kinh chỉ tình trạng phụ nữ không hành kinh liên tục trong nhiều tháng. Nguyên nhân là do rối loạn nội tiết tố, mãn kinh sớm, thức khuya thường xuyên hoặc do căng thẳng quá mức. Sử dụng hồi đầu thảo đúng cách có thể giúp khắc phục bệnh lý này.
– Cách 1:
Chuẩn bị: 20g hồi đầu thảo khô, 1 chén rượu trắng khoảng 10ml
Cách sử dụng: Tán dược liệu thành bột mịn rồi uống chung với rượu.
– Cách 2:
Chuẩn bị: Hồi đầu thảo và rượu trắng có nồng độ từ 36 – 40 độ. Cứ 1kg dược liệu thì cần 3 lít rượu.
Cách sử dụng: Dược liệu đem tán bột. Cho vào một cái bình thủy tinh có kích thuốc vừa phải rồi đổ rượu vào ngâm cùng. Mỗi ngày gạn uống 2 lần x 20ml/ lần. Khi uống nên lắc bình rượu để bột thuốc phân tán đều, không bị lắng xuống dưới đáy.
5. Điều trị bệnh viêm gan mãn tính và các vấn đề ở đường tiêu hóa (đau dạ dày, tiêu hóa kém, táo bón, viêm tá tràng, đau tức ở khu vực thượng vị và mỏ ác)
Chuẩn bị: Dược liệu khô
Cách sử dụng: Nghiền hồi đầu thảo thành bột mịn. Mỗi ngày uống 6 – 10g. Trong quá trình điều trị cần kiêng dùng giấm, rượu.
Lưu ý khi sử dụng
Mặc dù được xem là dược liệu lành tính, hồi đầu thảo chỉ phát huy hiệu quả khi dùng đúng cách, đúng liều lượng. Người bệnh nên tham khảo ý kiến thầy thuốc Đông y hoặc bác sĩ trước khi sử dụng, đặc biệt là phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền.