Từ khóa: thuốc lý huyết, hoạt huyết, phá huyết, chỉ huyết, y học cổ truyền.
I. ĐẠI CƯƠNG VỀ HUYẾT TRONG Y HỌC CỔ TRUYỀN
1. Khái niệm huyết
Theo YHCT, huyết là một trong hai yếu tố cơ bản cấu thành sự sống, cùng với khí. Huyết được hình thành từ tinh vi của thức ăn do Tỳ vận hóa; dinh khí lưu hành trong mạch hóa sinh ra huyết; đồng thời tinh tàng trữ ở Thận sinh tủy và góp phần hóa huyết. Vì vậy, sự đầy đủ và lưu thông của huyết phụ thuộc chặt chẽ vào chức năng của Tỳ, Can và Thận.
2. Tạng phủ liên quan đến huyết
- Can có chức năng tàng huyết, điều hòa lượng huyết trong cơ thể.
- Tỳ có vai trò thống nhiếp huyết, giữ huyết vận hành trong mạch, không thoát ra ngoài.
Rối loạn chức năng của các tạng này sẽ dẫn đến nhiều bệnh lý liên quan đến huyết.
3. Khái niệm thuốc lý huyết
Thuốc lý huyết là nhóm thuốc dùng để điều trị các bệnh lý liên quan đến huyết, bao gồm:
- Thuốc hành huyết (hoạt huyết – phá huyết),
- Thuốc bổ huyết,
- Thuốc chỉ huyết.
4. Các chứng bệnh thường gặp
- Huyết ứ: huyết lưu thông kém gây đau, sưng, u cục.
- Xuất huyết: băng huyết, rong kinh, trĩ, chảy máu cam, ho ra máu…
- Huyết hư: da xanh xao, cơ thể gầy yếu, hoa mắt, chóng mặt, hồi hộp.
5. Kiêng kỵ
Cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng thuốc lý huyết cho phụ nữ có thai, nhất là các thuốc hoạt huyết và phá huyết do nguy cơ ảnh hưởng đến thai nhi.
II. PHÂN LOẠI THUỐC LÝ HUYẾT
A. Thuốc hoạt huyết
Thuốc hoạt huyết có tác dụng làm huyết lưu thông, hóa ứ, giảm đau, thường dùng trong các chứng huyết ứ mức độ nhẹ và trung bình.
1. Ngưu tất
Ngưu tất có tính vị đắng, chua, bình; quy kinh Can, Thận. Thuốc có tác dụng hoạt huyết khu ứ, bổ Can Thận, cường gân cốt, dẫn thuốc đi xuống và lợi niệu. Thường dùng trong các chứng đau nhức xương khớp, kinh nguyệt không đều và tiểu tiện khó.
2. Ích mẫu
Ích mẫu có tính hơi hàn, vị đắng cay; quy kinh Tâm, Can, Bàng quang. Thuốc có công năng hoạt huyết khu ứ, lợi tiểu, tiêu phù, thanh nhiệt giải độc. Chủ trị bế kinh, kinh nguyệt không đều, ứ huyết sau sinh, viêm thận gây phù và các chứng viêm nhiễm ngoài da.
3. Hồng hoa
Hồng hoa có tính cay, ôn; quy kinh Can, Tâm. Thuốc có tác dụng hoạt huyết khu ứ, thông kinh, thường dùng trong bế kinh, kinh nguyệt không đều; tuy nhiên cần thận trọng khi dùng cho phụ nữ có thai.
4. Đan sâm
Đan sâm có vị đắng, tính hơi lạnh; quy kinh Tâm, Tâm bào, Can. Thuốc vừa hoạt huyết hóa ứ, vừa lương huyết, dưỡng huyết an thần và thanh nhiệt. Được sử dụng trong các chứng thống kinh, đau khớp, đau dạ dày, mụn nhọt và sốt cao.
5. Đào nhân
Đào nhân có vị đắng, tính bình; quy kinh Tâm, Can, Phế, Đại trường. Thuốc có tác dụng hoạt huyết hóa ứ và nhuận tràng, thường dùng trong thống kinh, chấn thương và táo bón do huyết ứ.
B. Thuốc phá huyết
Thuốc phá huyết có tác dụng mạnh, dùng trong các trường hợp huyết ứ nặng, khối tích lâu ngày.
1. Khương hoàng (Nghệ)
 |
Khương hoàng có tính cay, đắng, ôn; quy kinh Can, Tỳ. Thuốc có tác dụng phá huyết, hành khí, thông kinh và giảm đau. Hoạt chất curcumin giúp thông mật, hạ cholesterol máu; tinh dầu có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm, thúc đẩy lành vết thương.
2. Tô mộc
 |
Tô mộc (Caesalpinia sappan L.) thuộc họ Đậu, dùng phần gỗ. Thuốc có tác dụng phá huyết ứ, thanh tràng, chỉ lỵ, thường dùng trong các chứng huyết ứ và tiêu chảy ra máu.
3. Nga truật
Nga truật có tính cay, đắng, ấm; quy kinh Can, Tỳ. Thuốc có công năng phá huyết khu ứ, hành khí chỉ thống, tiêu thực hóa tích, thường dùng trong các chứng đau do huyết tích và rối loạn tiêu hóa.
C. Thuốc chỉ huyết
Thuốc chỉ huyết có tác dụng cầm máu, điều trị các chứng xuất huyết do huyết nhiệt hoặc tổn thương tạng phủ.
1. Hoa hòe
Hoa hòe có vị đắng, hơi hàn; quy kinh Can, Đại trường. Thuốc có tác dụng lương huyết, chỉ huyết, thanh can tả hỏa; chủ trị chảy máu cam, trĩ chảy máu, băng huyết và đại tiểu tiện ra máu.
2. Trắc bá diệp
 |
Trắc bá diệp có vị đắng, sáp, hơi hàn; quy kinh Phế, Can, Đại trường. Thuốc có tác dụng lương huyết chỉ huyết, khu đờm chỉ khái; thường dùng trong thổ huyết, rong kinh và rụng tóc do huyết nhiệt.
III. KẾT LUẬN
Thuốc lý huyết giữ vai trò quan trọng trong điều trị nhiều bệnh lý thường gặp theo YHCT. Việc sử dụng đúng loại thuốc, đúng chỉ định và phù hợp thể bệnh giúp nâng cao hiệu quả điều trị, đồng thời hạn chế tác dụng không mong muốn. Trong thực hành lâm sàng hiện nay, cần kết hợp chặt chẽ giữa lý luận YHCT và bằng chứng khoa học hiện đại nhằm phát huy tối đa giá trị của thuốc lý huyết trong chăm sóc và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.