1. Ho – Đàm theo YHCT
1.1 Khái quát:
· Ho (咳嗽): Phản xạ bảo vệ của phế, liên quan chủ yếu đến Phế – Tỳ – Thận.
· Đàm (谈): Sản phẩm bệnh lý do rối loạn vận hóa tân dịch.
1.2 Nguyên tắc điều trị:
· Tuyên phế, chỉ khái (giảm ho)
· Hóa đàm (trừ đàm)
· Thanh nhiệt hoặc ôn phế (tùy thể bệnh)
· Kiện tỳ (giảm sinh đàm)
2. Đại cương thuốc hóa Đàm
· Trừ đàm chữa ho: do phế khí bị trở ngại gây ho và đàm nhiều.
· Chữa các chứng hôn mê trong trường hợp say nắng, xuất huyết não.
· Đàm làm tắc các khiếu, làm mê tâm khiếu => tác dụng hoạt đàm thông khiếu.
– Phân loại thuốc hóa đàm:
· Thanh hóa nhiệt đàm: trị đàm vàng đặc, khô, khó khạc.
· Ôn hóa hàn đàm: trị đàm do hàn, ứ lại ở phế gây ho, hen suyễn.
3. Thuốc thanh hóa nhiệt đàm
3.1 Trúc nhự (竹茹)
· Tên khác: Đạm trúc nhự, Trúc nhị thanh, Tinh tre
· Tên khoa học: Bambusa arundo KI. Ex Nees., họ Lúa (Poaceae)
· Bộ phận dùng: Tinh của cây Tre non
· Tính vị quy kinh: Vị hơi ngọt, tính hơi lạnh, vào kinh Phế, Vị, Can
· Tác dụng: Chữa sốt, buồn nôn do nhiệt
· Liều dùng: 6-12 g/ngày, sắc dùng sống hay sao vàng
· Chú ý: Trừ đàm nhiệt dùng sinh trúc nhự; để chỉ nôn dùng trúc nhự sao với nước cốt gừng
· Kiêng kỵ: Chứng Tỳ vị hư hàn không nên dùng
3.2 Trúc lịch (竹沥)
· Tên khác: Trúc du
· Tên khoa học: Bambusa arundo Kl. Ex Nees., họ Lúa (Poaceae)
· Bộ phận dùng: Nước chảy ra sau khi đốt các ống tre tươi hoặc măng tre
· Tính vị quy kinh: Ngọt, rất lạnh, vào kinh Tâm, Vị, Đại trường
· Tác dụng: Chữa cảm sốt, mê man, trúng phong có đàm
· Liều dùng: 40-60 ml hãm uống
· Chú ý: Không dùng cho người tiêu lỏng, tỳ hư, ho khạc do hàn
4. Thuốc ôn hóa hàn đàm
· Tác dụng: Ôn phế khu hàn, táo thấp hóa đàm
· Dùng cho hàn đàm ứ lại ở phế gây ho, hen suyễn
· Các vị thuốc: Bán hạ chế, Thiên nam tinh, Bạch giới tử, Tạo giác, Bạch phụ tử
4.1 Bán hạ chế (半夏)
· Tên khoa học: Typhonium trilobatum (L.) Schott, họ Ráy (Araceae), chế với nước gừng
· Tính vị quy kinh: Cay, hơi nóng, hơi độc, vào kinh Tỳ Vị
· Tác dụng: Chữa ho hen, long đàm, hóa đàm, tiêu viêm
· Liều dùng: 6-12 g/ngày sắc
· Chú ý: Thận trọng phụ nữ có thai; ho, khái huyết do âm hư, khô tân dịch
· Tương kỵ: Ô đầu
5. Đại cương thuốc chữa ho (chỉ khái)
· Chữa ho do đàm ẩm, nhiệt tà, phong tà phạm vào phế, khí bị trở ngại gây ho
· Chữa hen suyễn, khó thở
· Trừ đàm
5.1 Thuốc chỉ khái
· Ôn phế chỉ khái: Ho đàm lỏng, sợ gió, nguyên nhân do phong hàn hoặc dương khí suy
· Thanh phế chỉ khái: Ho đàm khô, ho khan, người sốt, lưỡi vàng dày
5.2 Ví dụ các vị thuốc:
· Bách bộ (百部): Chữa ho lâu ngày do viêm phế quản hàn đàm, sát trùng ghẻ lở, tẩy giun; liều dùng 10-16 g/ngày, dùng ngoài tắm rửa; không dùng người tỳ vị hư hàn, tiêu lỏng
· Cát cánh (桔梗): Cảm mạo phong hàn, ho, ngạt mũi, khàn tiếng, tức ngực, đau họng, long đàm; liều 6-12 g sắc
· Húng chanh (到手香): Chữa ho viêm họng, ho khó khạc ra máu, cảm cúm; dùng ngoài giã đắp vết rết, bò cạp cắn; liều 10-16 g dạng sắc, hãm, nhai ngậm tươi
· Tang bạch bì (桑白皮): Chữa ho ra máu, ho gà, hen khó thở; lợi tiểu chữa phù thũng; liều 6-12 g sắc; dùng sống để lợi thủy, chín để chỉ ho; không dùng người ho do phế hư không có hỏa hoặc phế hàn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
· Sách Đông dược và thừa kế
· Sách Giáo trình Đông dược, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
· Giáo trình Dược học cổ truyền