Thuốc tả hạ trong Đông dược

I. Tác dụng

Thuốc tả hạ có các tác dụng chính sau:

1. Thông đại tiện, dẫn tích trệ: dùng khi táo bón do nhiệt hoặc hàn ngưng, huyết hư, tân dịch giảm.

2. Tả hỏa, giải độc.

3. Chữa ứ huyết, bế kinh.

4. Chữa đau bụng do giun.

II. Phân loại

Thuốc tả hạ được chia làm 3 nhóm chính:

1. Thuốc hàn hạ

• Tính lạnh, vị đắng, chủ yếu chữa táo bón do nhiệt tích hoặc hàn ngưng.
• Ví dụ: Đại hoàng, Mang tiêu, Lô hội.

2. Thuốc nhiệt hạ

• Dùng trong trường hợp tân dịch hao tổn, phụ nữ sau sinh, người già, âm dịch thiếu, gây táo bón, miệng khát, bụng đầy đau tức.
• Ví dụ: Ma nhân, Mật ong, Chút chít, Muồng trâu, Cây đại.

3. Thuốc nhuận hạ

• Nhuận tràng, dưỡng tân dịch, chữa táo bón do huyết hư, tân dịch hư.
• Ví dụ: Ma nhân, Chút chít, Muồng trâu, Mật ong.

III. Chú ý khi sử dụng

• Chỉ dùng thuốc khi biểu tả đã hết.
• Cường độ tác dụng phụ thuộc vào liều lượng: liều cao tẩy, liều thấp nhuận tràng.
• Phối hợp thuốc cần đúng tính chất: ví dụ sốt lâu ngày tân dịch háo tổn, cần kết hợp nhuận hạ với thuốc dưỡng âm sinh tân (Huyền sâm, Mạch môn…).

IV. Cấm kỵ

Không sử dụng thuốc tả hạ trong các trường hợp:

• Người già, sức yếu, dương hư.
• Thiếu máu, mất máu.
• Có loét hoặc trĩ ở đại tràng.
• Phụ nữ hành kinh, đang mang thai hoặc sau sinh mất máu.

Tác dụng phụ có thể bao gồm: nôn mửa, ảnh hưởng tỳ vị khi dùng liên tục, làm người gầy yếu.

V. Một số vị thuốc điển hình

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Sách Đông dược và thừa kế
2. Sách Giáo trình Đông dược: Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
3. Giáo trình Dược học cổ truyền